J.B. Archu

LA FONTAINAREN ALEGHIA BERHEZIAK,

NEURT-HITZEZ

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
              http://armiarma.com/liburu-e

Bertsio informatiko honen egilea: Ricardo Gomez Lopez; E.H.U.

http://klasikoak.armiarma.com/

Egileari buruzko informazioa:

       http://zubitegia.armiarma.com/egileak/00552.htm

LA FONTAINAREN,

ALEGUIA - BERHEZIAK,

NEURT-HITZEZ

FRANZESETIK USKARARA ITZULIAK,

J.-B. ARCHU,

Skolazaliak.

LA REOLEN,

Pasquieren, moldeteghian,

1848.

AITZIN-BEGHI

       Zertako Uskarara itzul La Fontainaren aleghia berheziak?—Galdeghin zautaden ene lana hasten nuelarik. Beharbada oraino ere ber galdoa eghinen daute, ni irakurtu baino lehen. Hau da beraz ene errapostia, bardin eztuket horen eghiteko tenorerik irrakurtua nizatenian.

       La Fontainaren aleghia zenbaiten Uskarara itzulzian, ene lehen atsia izan da, Franzia guziak alxatzen duen ghizon horen ohizpenanaren alxatzia Uskal-herriaren erdian;—bigherrera aldiz, ene Herritaren gogoaren deitzea aleghiatsu paregabeko horen lanetara; lan hoien zenzu eta zuhurtze handiaren her honkierazitea; holaxet franzes minzagia ikhas ahal dezeten aisago.

       Hortako zerbitzatu niz La Fontainaren lanaz. Hau da obra honen iruzkibeghia. Honen itzalian ezarri ditut ene uskarazko neurt-hitzak.

       Franzes eta Uskara beghiz beghi ezarrier, jarraikitzen zaie hitzteghi uskalduna, aitzindari joaiten zerelarik uskaldun minzo gainen hatsarebat.

       Hatsare hau eghina da Uskara eztakienenzat.

       Franzian nahibada sorthurik diren, badire hanitz Bortu iphar aldeko izkerrian zoinek bere anaien, bere aitzindarien minzagia enthelegatzen eztutenak, Nolaz hori?— Zeren eztuten bi minzagetan izkiribaturik diren libururik.

       Erranen daute, arauz, Errearoaren 1833 eta 28-ko legheak zabaldu duela muga berribat ikhastarzunari, eta uskal-herriko ikhaserazlek behar dutela bere skolierer franzesa erakutzi.— Behar bada bai.— Bainan nola erakhuts ahal diote?— Eztute uskaldun eta franzes gramatikarik, eztute-uskaldun eta franzes hitzteghirik.

       Eghia da edireiten direla uskal-herriko skoletan hitz batzu uskaraz eta franzesez, franziako conjugazioniareki. Hatu hoieki dute oraiartino ikhassi behar ukhen franzesa Etxeparen, Oihenarten, Spondaren, Belaren, Garaten, Harisperen, Dassanzen herritarrek.— Oi zoin hurrun den hitz bakant batzuen jakintazunetik hitzen minzatzeko behar bezala jostiala!

       Uskal-herriko haurrek beharlukete, hola da ja ene ustea, habil-enekinkobat, gramatikabat, zoinekin ikhas ahal dezen berek Franzes hitzkuntza. Gramatika hori haur hoien eskuetara hel artino, uste dut aleghia igorten deitzedan hoiek aisaeraziren dereiela Franzesaren ikhastia. Hola uste dute ere ene lana ikhussi duten guziek. Hanbat hobe ezpalin baghia enganatzen!!

       1

BELIA ETA HAXERIA

Zuhain baten kukulan jaririk,

Bele jauna zagon gaznabat moskoan.

Haxeri jaun usainaz deithurik

Ghelditu zen zuhainaren ondoan.

Hitz hoiek diotzu hegaltariari:

Egun hon, agur, gure jaun beliari!

Zoin pollit, zoin eder den!!

Eghiazki, zure botzak zaiaren

Balinbadu iduria,

Bortutan diren ihizi ederrenen

Zu zira erreghia.

Beliak, hitz hoietzaz hanturik,

Bere botz ederra erokutzi nahidu;

Mosko handibat zabalturik,

Gazna lurerat uztendu.

Haxeriak, gazna atzamanik,

Beliari erran zuen ordian:

Jakinzak, jauna, lausenkaria

Hari beha denaren khostuz mundian,

Bethi danik izan dela jankidia.

Ene lezioneak, arauz, balio-dik

Gaznabat segurki.

Bere tontokeriaz ahalketurik

Beliak, berantxki,

Zin eghin umen zuen

Ghehiago ezutela atzamanen.

       2

IGHELA IDIA BEZAIN HANDI JIN NAHIDENA

Ighelbatek idibat ikhussi zien;

Handixka zela zaikon iduritzen.

Araultzia beno ighela handiago ezen.

Hedatzen da, hantzen eta loditzen,

Loditarzunaz aberea gahait ahal dezen.

Soizu onxa, ahizpa, erraiten zien;

Aski deia? erradazu, eniza helzen?

—Ez, ez —Oraï? —Etzia huillantzen.

—Soizu oraï? —Ezin zia. Ighela da arahantzen

Eta gaixoa behala lehertzen.

       Ighelaren iduri hanitz bagutuzu

Ghiren beno handiago jin nahi gutuzu.

       3

BI MANDOAC

Bi mando zoatzan bidian;

Batak olho bestiak diru bizkarrian.

Diru zuen mandoa, buria txutirik,

Zango arhinez bazoan,

Txinxila iharausten zuelarik.

Ohoinek, bidiala deithurik

Diruaren zeiniaz,

Eta haren mengoaz,

Mando diruduna dute baratzen,

Eta kabasturutik atzamaiten.

Mandoak, bihurtzen zelarik

Ganibet txistaz kolpaturik,

Inzirikotxez zioen:

Oi! hau da bai eni hitzeman zeitena?

               Ene laguna

       Minik gabe badoa:

Ni niza erorien

Eta hemen hilen?

Adixkidia, lagunak derio erraiten,

Eztuzu ez hon bethi

        Jaun hand' izatia:

Eihera zainbat, enia bezala,

Izan baliz zure nausia

Etzinate oraï hain eria.

       4

OXOA ETA HORA

Oxobatek etzuen

Ezur eta larru baizik,

Zeren horetan beitzen

Ardi beghirazale honik.

Oxo horrek buru du eghiten

Hor ghizen eta azkarbatekin,

Bere bidetik jalkiarekin.

Morde oxo horek, gogo honez.

Hortz kaldubat eman liozu,

Bena bere indarer fida eztuzu,

Alanhora azkar zelakoz hortzez.

       Buztana sabel pian,

Aphalzez jiten da hora gana;

Han sartzen solazian,

Bai eta galtazen

Zoin ghisatako den haren jana,

Nolaz hain ghizen den.

       —Nahi baduzu,

Jaun ederra, izan ni bezain ghizen,

        Ahal dukezu,

Erraiten dero txakurrak;

Utzatzu behala oihanak,

Eghiazki, onghi dukezu eghinen.

Han zure lagunak gossez tuzu hilzen,

Mehe eta debru txar dituzu.

Zer, Jainko jauna! jateko poxibaten

Bilhaiskan ari beharduzu!!

Ori, behala zato eneki,

Biziko zirade hobeki.

—Zer behar duket eghin? dio oxoak.

—Deusik kasik, erraiten dero horak,

Txanpa eghin makila duten guzier,

Eta athez athe joaiten diener;

Balaka etxekoak, balaka nausia;

Holatxet jateko zuk dukezu asia,

       Oilla eta urzo ezurrez.

Bozturik oxo hau hasten da nigarrez.

        Bazoatzalarik

Horaren lephoa aghertzen da zaurthuriz.

Zer duzu hor? oxoak erraiten du.

—Deusere. —Zer! deusere? —Gaiza guti.

—Bainan oraïno? —Nikezu estekak zaurthu,

Beharbada. —Estekatzen zutie?

Noat nahi joan ahal etzitie?

       Egunaz, gauaz eta bethi?

—Ez bethi ez, bena zerdu horek eghiten?

        —Zer eghiten dien?

Hanitz, jauna, hanitz horek eghiten dizu.

Zure apairu ederren mengoa enuzu.

Ordian oxoa lasterrez joan zen

Eta oraïdano lasterka da ibilzen.

       5

BIGA, AHUNZA ETA ARDIA LEHOAROKIN

Bigak, ahunzak eta hoien

       Ahizpa ardiak,

       Lehoareki behin

       Hitzeman zuten

       Ezarteko botin

       Bere galziak

       Eta irabaziak.

Oreiñbat atzamana zen izan

       Ahunzaren zephoan.

       Bere laguner ahunzak

       Igorten du berria.

       Lagunak jin ondoan,

       Lehoaren aztaparrak

       Eghiten du kontia.

       Lau ghira, dio lehoak,

              Jateko honen.

Lau zathitan oreiña du ezarten,

Eta lehen puska bere beghiratzen.

Hau enia da, deie erraiten,

Zeren bainiz erreghe lehoa deitzen,

Nihork hortakoz eztu hitzik erranen,

Bigherrena zuzenez enia dago,

Ziek beno bainiz azkarago.

Pherestiena bezala, hirurgarena nahidut uken;

Eta nihork ere laugarena badu honkitzen,

              Behala dut ithotzen.

       6

HIRIKO ARATHOA ETA KANPOKO ARATHOA

Behin hiriko arathoaren etxera

Kanpoko arathoa kumitatia izan zen

Txorizko apairu batetara,

Biak adixkide hon beitziren.

Turkia oihalbaten gainen

Apairia hedaturik izan zen.

Eztut erranen zer bizia

Adixkide hoiek eghin zuten.

       Hona zen apairia

       Deusit menx etzuten.

Barazkariaren erdian

Amurratiak izan zian.

Borthan herox bat dute enzuten;

Behala adixkide hoiek barnia husten,

              Eta laster eghiten.

       Herotxa da ixiltzen.

Akaba dezagun apairia,

       Dio hiritarrak.

—Egunko badizugu asia,

       Dio kanpotarrak,

Bihar ene etxera zira jinen,

Ezteizut hain apairu ederra emanen.

Bena herotxik eztuzu enzunen.

Adio arren, enuzu mengoa plazeren

       Loxareki hartzen direnen.

       7

OXOA ETA AXURIA

Azkharenaren arrazoa bethi da hobena

       Ikhussiren dugu berhala.

       Axuribat ari zen edaten

              Errekabaten urretik.

Oxobat barurik

Hara da jiten,

Gossiak deithurik.

       Ahalkegabia,

Zertako ene edaria,

Dun thurbusten?

Dio oxoak bere khexian,

Zehaturik iz izanen.

—Jauna, dio axuriak,

Etzitiela, othoi, egon samurrian,

Eztitit urrian hoiñak;

Soizu, banoazu edatez

       Hoghei urhatxez

Zu baino beherago,

Eta zure edaria,

Segurki duzu eghia,

Eztit niholere thurbusten.

Thurbusten dun, dio gorago

       Abere gaitz horrek,

Eta badakiñat joanden urthian,

       Zuhain baten azpian,

Nitzaz hinzala gaizki minzatzen,

—Nolaz?… Enunduzun sorthurik,

Ene ama orano dit egoskitzen,

       Erraiten dero axurik.

—Hik ezpadun erran, hire anaiek—

Eztit anaierik. —Beraz hire askaziek.

Enaizie hanbat maithatzen

Ziek, zien arzainek,

        Eta horek;

Badakiñat, bena nun mendekaturen.

Ordian oihanialat du eramaiten,

Eta hortz ederrez han jaten.

       8

HARITZA ETA KANABERA

Kanaberari haritzak

Behin erran zeion:

Ezteizu zuri Gainkoak

Eman sortze eta indar hon.

       Erreghexopitbat

              Zuretzat

Karga handia duzu.

Naturak oghen dizu.

Aizen haur txipiennek,

Urrari irri eghinerazlek,

Deizie buria aphalerazten.

Gure belarak, Ahuñe bezain gora,

Ekiaren leinhurak ditizu baratzen,

Tenpestak ere bai gahaitzen.

Oro zurezat ditzu hegora;

Guziak iphar zitatzut iduritzen.

Oraïno sortbazinte ene osto pian,

Nonbait, ene zain hoien artian,

Zoinez betitut bazterak estalzen,

Etzunuke zuk hainbeste minik;

Beghira zinzaket tenpestatik.

Bainan kasik bethi zira sortzen

       Urraren ondoetan,

       Aiziaren lurretan.

Natura zurezat ezta xuxena,

Eghiazki, baina bai amaizuna.

Zure pietate hau, dero zuhatzak,

Emaiten deizu, arauz, zure bihotz honak;

Bena ezazula ukan anxiarik

Aizen eztit zuk beno loxarik.

       Baniz ere aphalzen

       Enuzu ni hausten.

Oraïdano aizen kolpu izigarriari

Lerdenik etxeki duzu zuk bizkarra,

Erakutxi ere zer duzun indarra;

Bena biak ghitien beha urhenziari.

Zutelarik hitz hoiek erraiten

Zeru zolatik khexu da jiten

Orroaz, odei sabelian

Hegoaren seme ghehiena.

Azkharena baiere gaiztoena.

              Ordian

Zuhainac azkhar du etxekitzen;

Zuhatzak buria du aphalzen;

Bere indarrak dutu hegoak doblatzen,

Erroz gora aldiz aurthikitzen

Buruz kasik joiten zuena zelia

       Zankoz ere bai ifernia.

       9

KONSEILIA ARATHOEK ETXEKIRIK

Gathubat, Rodilardo izenez,

Hainbeste aratho zoan erhaitez,

Zoin ezpeitzen bat aghertzen hoietarik,

Guziak beitziren kasik ehortzirik.

       Bizi zirenak bere xiloan

Ixil, ixila gosez zaudian;

Eta guziek, bere etxen

Erraiten umen zuten:

Rodilardo etzela gathua,

Bena onghi zela debrua.

       Egunbatez urrun eta gora

Joan zelarik emaztekara,

Eta bere andria gatik

Marraskaz zagoelarik,

Aratho bizi zienak dia elhestatzen,

Xokobatetan, bere beharetan gainen.

Behala zaharrenak, suhurki,

Uste du eghinen dutela hobeki,

Lehen beno lehen Rodilarti

Ezartez xinxilabat lephoti;

Holaxet, gherlarat datenian joaiten,

Hura dutela enzunen, eta lurperat aisa eskapiren.

       Bakoitxak Jaun zaharrenaren

       Aiphamendua du laidatzen,

Eta beste medio hoberik ez edireiten.

       Xinxilaren ezartia zen gaisto.

Batak dio: ni eniz joanen, eniz hain asto.

       Bestiak, nik enakike ezarten.

Elgar dute uzten, eta deusik ez eghiten.

       Hanitz konseillu dut ikhussi

Ez arathoen, bena bai kalongen.

Behar da aiphamendu bat hassi?

Khortea erakustlez da bethatzen.

       Gauza behar deia eghin?

       Nihor ezta edireiten.

       10

OXOA MINZO HAXERIAREN KONTRA TXIMINOAREN AITZINIAN

Oxobatek zion ebaxi zaiotela

Eta haxerik, haren aizoak,

Bizi aski gaixtokoak,

Ohoinkeria hori eghin zuela.

       Tximinoaren aitziniala

       Jiten dira bi aizoak.

Emaiten duzte bere arazoak,

Batak hola, bestiak hala.

Kaxetan gainen izerdiz zagoen

Tximinoa; egundano ezuen

Gauza belzagorik ikhussi.

Aizoak hitzkatzen dira biziki,

       Oïhuz, marraskaz

       Eta debrukaz.

Tximinoak hoien gaixtokeria ikhussirik

Diote: aspaldian zirade ezaguturik,

       Ene adiskidiak,

Etziraie itzuliren botzak.

Oxoa, hik duk erran

Zerbait deierala eraman,

Nahi bada deusik eztian galdu.

Haxeria, hik duk aldiz hartu

Zer ere beteie galtatzen.

Tximinoak uste zuen

Nolako nahi erranak

Kastigatzen dituela gaixtoak.

       11

LEHOA ETA ELXOA

Hurrun hebentik, hurrun elxo txarra,

Lur gorotza, zioan lehoak elxoari.

Elxoak emaiten derio gherla.

Uste duka hire erreghe izenari

Beldur dudala ukenen?

Elxoak deio erraiten;

Idia hi beno, azkharago duk,

Eta nik nahi bezala joaitenduk.

Hitz hoiek tielarik erraiten

Gherla du berehala hasten.

Lehenik egoiten da hurrunti,

Ghero bere exaia hartzen lephoti.

Lehoa kasik da erhotzen;

Ahotik gahuna du galzen.

Beghiak ari zaizko tximistaz

Eta bera dago orroaz.

Bazterrak oro dira loxatzen;

Ihizi guziak aldiz gordatzen.

       Loxeria hori da

       Elxobaten lana.

Ullu txar horek eztio phauzurik emaiten,

       Behin bizkarra,

       Ghero sudurra

       Dero ausikitzen,

Eta ghero sudur zilotik zeiko sartzen.

       Lehoa da errabiatzen.

Elxoak aldiz karkaillotxez,

Exaiaren khexian ikhustez,

       Erri du eghiten,

       Berari zeren

Aztaparrez eta hortzez lehoak diren

       Min eghiten.

Leho gaizoak bera du kolpatzen,

Buztanaz saihexak ditu joiten.

Airian herox eghitez

Eta sobera khexatzez,

Akitzen da eta flakatzen,

Eta lurrerat erailtzen.

Elxoa badoa botzturik

Bitoria, erraiten duelarik.

Guzier dio tutez: bitoria!

       Bidian du edireiten

       Ainharbabaten

Zephoa, eta han uzten bizia.

Zer deiku elhe honek ikhasten?

Bi gauza: lehena, gure exaien

       Gaixtoenak

Ussu direla txipienak.

Bigherrena: Eghiteko handietarik

       Jalkirik,

Txipienetan,

Hanitz alditan,

Egoiten ghirela ithorik.

       12

LEHOA ETA ARATHOA

       Ahal oroz mundu guziari

       Izan, adi bethi zerbitzari,

       Hanitz aldiz txipienak

       Dituzkek sokorzaleak.

Eghia hau bi ghezur hoietan

Ikhassiren duk aisa eta bertan.

Lehobaten aztapar artian

Arathobat, lurpeti jalkitian,

Uste gabe, zen ediren.

Ihiziren erreghia

Ordian jakin zen

       Norzen,

Eman zeron bizia.

Honki eghin hori etzen galdu.

Nihork sekula sinhexi lukia

Arathoaz lehoa dela behartu?

Gauza da hatik eghia.

Oïhanetik jalkiten zelarik

Lehoa saretan izan zen atzamanik,

       Eta sare hoietarik

       Etzaitien jalki.

Hara lasterrez arathoa helturik

Hainbeste du eghiten bere hortzeki

       Zoin beitu hausten

       Sarearen puntia.

       Indarra etra errabia

              Eztia

Pazienzia bezain baliatzen.

       13

URZOA ET INHURRIA

       Ihizi txipiagoetarik

Da beste exenploa idokirik.

Erreka argibaten ondoan

Urzobat edaten arizelarik,

Inhurribat, buria aphalturik

       Urrerat zen joan.

Itsaso hartan inhurria

       Igherika zabilan,

       Galzera zoan bizia,

Bazterra atzaman ezpeitzioan.

       Karitatez urzoak

Belhar bat derio aurthikitzen.

Belharra atzamanik inhurriak

       Bazterrialat da jiten,

Eta urretik bizirik jalkiten.

       Ihizlaribat aurthoxik

Hanti da igaraiten,

Eta urzoa ikhussirik,

Hilen direla pensaturik,

Emeki, emeki da joaiten.

Haren hilzera delarik isseiatzen

       Inhurriak aztaletik

       Du aussikitzen.

Ihizlariak burua itzulzen;

Urzoak hura du enzuten

       Eta hegaltaz joaiten.

       Ihizlariaren afaria

Urzoareki da hegaltazen

       Eta gosia

Bera zaiko egoiten.

       14

ERBIA ETA IGHELAK

Erbi bat bere ohian amexetan zen.

(Zer eghin ohian amex baizik?)

Hanitz zen erbi debeiatzen,

Triste beitzen, loxak eiharturik.

        Gente loxorrak,

       Zioen, eztia dohaxiak;

Eztiote jan poxirik ghizenzeko;

Bethi plazerik gabe, bethi lasterka,

Holaxet niz ni bizitzeko:

Eta loxaz (Gaincoak deidala pharka!)

       Eztiot eghin loïk

       Beghiak zabalik baizik.

       Ezazula loxaik uken,

       Erranen deit kasko honbatek

       Loxa ahal deia uzten?

Eghiazki, ustedut ghizonek

Nik bezain dutela loxa handia.

       Hola minzo zen erbia

       Beha zelarik egoiten.

Etzakien zer eghin, anxia zen;

Osto baten itzalak edo heroxak

       Emaiten zeitzon helgaitzak.

Gaiza hoietan zielarik gogoa,

       Azanza bat du enzuten;

       Bere xiloaren ondoa

       Lasterrez du atzamaiten.

       Igaraiten zelarik

       Putzubaten ondotik,

Ighelak urren barna dira jausten

Eta bere xiloetan gordatzen.

O! ô! dio, nik ere bester duta loxa eghiten!

Ene ikhustiaz gentiak direia izitzen!

       Zer dute animale hoiek?

       Gherlari handia niza arren!

       Oraï ikhusten dut loxorrek

Loxor handiagoak dioztela ediren.

       15

OILLARA ETA HAXERIA

        Adarbaten gainean

        Beha zagoan

Oillar zahar bat, mosko honekoa.

Anaie, erraiten dio, botza eztiturik

Haxeribatek, hau diala hitz bakezkoa;

Eztiagu izanen ghehiago samurrik,

       Jiten nuk erraitera hiri;

              Eraix adi,

Besarka hezadan, berant eztezala,

Othoi, eghin behar dudala,

Jakin ezak, egun hogei lekoa.

       Hik eta hire lagunek

       Ziren eghitekoak eghitzie;

       Loxa ukhen behar eztuzie;

               Haxeriek,

              Ziren anaiek,

       Zerbutxaturen zutie.

       Gaur, su berri eghizie.

       Bena aigu, anaiaren

       Amodiozko potaren

Hartzera. —Adixkidia, deio oillarrak,

       Zer berri honak

       Deiztadan ekharten!

Eghiazki, dohaxu naik eghiten?

Hanxet, bi txakur tiat ikhusten,

Honat lasterka beitira jiten

       Berri horen ekhartera,

       Meziaren eghitera.

       Iguriak, eraisten nuk;

Lauak besarkaturen gutuk.

              Adio, adio,

              Haxeriak dio,

              Ene bidia

              Duk luzia;

       Beste aldi batez

       Eghiteko horrez

       Gutuk minzaturen;

Eta lasterrez da joaiten

Bere buriaren kontra samurrik.

Oillar zaharrak biozetik

Erri eghin du haren loxaz.

Bethi ere beita plazer handia

Amarrutxien atzamaitia

       Bere xederetzaz.

       16

KHAMELIA ETA MAKHILAK IGHERIKAN

Lehenik kamelubat ikhussi zienak

Lasterka harenganik hurruntu zen;

       Bigherrena huillantu zen;

Kabasturu bat hirurgherenak

       Harenzat eghin zuen.

Holaxet ussu gauzen ikhustiak

Eder eghiten tu itsusiak.

Eta zer ere iduri beizeikun izigarria

Gurezat ezti da edireiten;

Askida haren ussu ikhustia.

Gauza hortan ghirenaz gheroz,

       Ghizon batzu zaudien

Beha zer urrak eramaiten zien.

Batek, so eghinik beghi oroz,

       Zioten unzi bat zela.

       Denbora gutitan barnen

       Gauza hori izaten da,

       Xahakoa, baxeta

       Eta haxe egurra.

       Azkenian ikhssi zuten

Makhilak zirela igherika joaiten.

       Hanitz badira mundian

       Hola ikhusten dienik.

       So eghiten denian

              Hurrunetik

              Zerbait da;

Huillanetik so ghin eta deusik ez da.

       17

HERIOA ETA EGURKARIA

Egurkari gaixottobat, khaparrez

              Eta adinez

              Kargaturik,

Hasperenez, inziriz bazoen

              Akhiturik.

Bere etxolala heltu nahizen.

       Azkenian indarrez

              Eta dolorez

              Ezinturik,

Aurthiki ziren bere haxea.

Triste zen haren bizitzea.

              Bere gogoan

              Hola zioan:

Oraïdano nik mundian

Ukhen duta plazerik?

Bada lur biribilian

Ni bezain eskelerik?

Behin batez ez oghirik

Sekulan aldiz phausurik:

Ene emastiak, ene haurrek

Soldadoek eta legarrek

Eztaite thaik emaiten.

Herioari oïhu du eghiten.

Herioa behala jiten.

Zer nahiduk? deio galthazen.

       —Aigu, lagunt nezak,

       Dio egurkariak,

Haxe honen alxatzera,

Bizkarriala ezartera,

Eztuk hanitz beranturen.

Herioak oro dutu sendotzen.

Hobe da ghien bezala egoitia

              Eziez eta hilzia.

       18

ALDERDIAK ETA SABELA

Erreghetarzunaren gainetik

Ene lanak hassi behar zukien;

So ghitez alderdi batetik,

              Sabelian

Erreghe itxura guneke ediren.

Sabelak zerbait menx direnian

       Khorpitz guzia da minian.

Sabelarenzat lan ghitez akhiturik,

Aiton semen ghisan bizi nahiturik,

              Eghin gabe deusik;

              Alderdiek eghin zuten,

Egun batez, zin alfer zirela egonen.

       Sabelak deusik eztu eghiten,

              Bere khexian zioten;

       Gu gabe aizez behar luke bizi;

       Lehertzen ghira lanian bethi.

       Lana noren dugu eghiten?

              Sabelarentako.

       Ezkira gu probetxatzen;

              Haren assetzeko

              Bai onghi akhitzen.

              Besta eghin dezagun

              Pausa ghitiren egun.

Erran bezala dute eghiten,

Eskuek deusik eztute hartzen;

Bessoak hilik dira egoiten;

Zankoak aldiz eztira ighitzen;

Orok sabelari dute erraiten:

       Bil ezak hire janharia.

       Jin zioten bertan dolia.

Alderi hoiek dira eihartzen,

Odol berririk bihotzak eztu eghiten;

Alderdi bakoitxak min du izaten

Indarrak aldiz laster galtzen.

Ordian egon ziren jakinik

Alfer uste zuten harenganik

Jiten zela ororen bizia.

Erreghe baten hau da istoria.

       Erreghek du hartzen

              Eta emaiten.

Orok haren dugu lan eghiten

Eta orok harenganik bizia izaten.

       Bere phenez du bizirazten

Langhilia, tratulanta aberaxerazten,

       Phakatzen aitzindariak

       Beghiratzen laboriak;

       Soldadoer emaitez bizia

Leku guzietan du ezarten bakia.

       Bethi unione onak

Eghiten tu ghizonen indarrak.

       19

OXOA ARZAIÑTURIK

       Oxo batek, ardi guti

       Zielakoz atzamaiten

              Aizoari,

       Gogoan zuen ezari,

Haxeri larrubat jauntxirik,

Bizitzeko zuela zerbait izanen.

       Arzaiñ ghisan bestiturik,

Gatzarpa eta makhila harturik,

       Eskapila bizkarrian,

              Tuta aztaparrian,

Gogo honez bere belarrian

Izkiribatu zukian:

       Ni niz, ni Ghillen

       Ardiño hoien

              Arzaiña.

Makhilan ezaririk oiña

Emeki, emeki da huillanzen.

Ghillen, eghiazko Ghillen, lo zen.

Haren txakurra ere etzanik,

       Zankoak hedaturik,

              Lo zagoen.

       Kasik ere ardi guziak

       Ziren loak hartiak.

Falsiak lo ghitera ditu uzten.

Bena, ardien hotz emaiteko

       Bere ziloala artino,

       Iduri zaio behar diela

       Aropari juntatu botza.

       Bena ordian bera zen galdu;

       Arzaiñaren botza eztu

       Ahal uken hartu.

       Haren minzoaz oïhanak

       Izan ziren loxatiak.

Azanz hori orok dute enzuten;

Eta berehala iratzartzen

       Ardiak, hora, muthila.

       Oxo gaizo tzirtzila,

       Herox haien artian,

       Eskapila bizkarrian

       Eztaite bihurt ez joan.

       Nonbaitik falsiak

       Bethi dira atzamanak.

Oxo denak oxoa eghin dezala

Eta oxo bethi egon dadila.

       20

HAXERIA ETA AKHERRA

       Haxeria bidian zoen

Bere adixkide akherrareki;

Honen adarrak gora ziren ederki:

       Bena etzien ikhusten

       Sudurra beno hurrunago.

       Bestia falsukeriako

       Igaran zen nauzia.

       Biek zuten egarria.

Phuzubaten barna eraixi ziren

Eta urrez asia edan zuten.

Haxeriak akherrari dero erraiten:

Hemen oraï zer dugu eghinen?

       Edatia eztuk aski

Hementik behardiagu jalki.

              Alxa itzak

Hire zanko aitzinekoak

       Eta adarrak;

       Harrisiari

       Huillant adi.

Hire bizkarraren gaineti

Igaranen nuk adarretara:

              Eta hanti

       Aisa joanen nuk gora;

       Zilo hontarik ghero

       Hi hait idokiko.

       Akherrak derio: —Ene fedia!

        Hire izpiritua

              Duk handia!

       Hi bezalako gentiak

       Nitaz dutuk laidatiak.

Egundano nik enia jakinen

Hementik nola ghinen jalkiren.

Haxeria jalkitzen da phuzutik

Bere laguna han utzirik.

       Gainera heltu denian

Erraiten derio: ago pazenzian:

Bidarrian bizar dian bezain zenzu

              Izan balinbahu,

Phuzu hortarat ehinzan eraixiren

Eta hor ere oraï gheldituren.

Adio, ni hortik kanpoan nuk;

Jalki adi hi ere, ahal baduk.

Badiat zonbait eghiteko,

       Eta bidian egoiteko

       Eztiat denborarik.

Urhenziari so ghitia da hobenik,

              Gauza guzietan

       Txipienetan, handienetan.

       21

EMAZTIAK ETA KOXELUA

Koxeluaren beghiratzia beno

       Deusik ezta gaitzago.

Emaztek eztiote hurrun erraman;

              Eta gauza hortan

Emazte dira ghizon hanitz.

Bere emaztiaren esprabi nahiz

Ghizon bat, gauaz haren saihexetik,

              Oïhuz da hasten,

Zer da hau? Jinko jauna, erraiten duelarik;

Eztiot ghehiago, naute urratzen…

Zer!… arraultze bat dut erruten!

—Arraultze bat? —hau duzula freskik

       Eta errun berririk.

Nihori ere eztuzu erranen

Bestelaz oilloa nute deithuren.

       Gauza hortan emaztia

       Orano zen berria,

Beste hanitz gauzetan bezala.

Gauza aisa sinhexi zuela

Jakinzazu, irakurzalia.

Bere Jinkoez hitz eman zuen

Hortaz deusik etzuela erranen.

Bena gauazko odeiren gainen

       Haren zinak joan ziren.

Arghi hastian ohetik jaikirik

       Emazte hau aski tontorik,

              Lasterrez doa

Bere aizoaren etxera

              Erraitera:

              Ene maitia,

        Eztakizu berria?

Eztuzu, othoi, deusik erranen

Bestelaz naizu joeraziren,

       Ene senharrak egun

       Arraultzebat dizu errun.

Othoi, eztezazula hitzik erran

       Barnen ez kanpoan.

—Trufatzen zira? dio bestiak,

Eztakizu onxa nor nizan.

Zoaza, eztezazula loxaik ukan.

       Errulearen emaztia

       Bere etxerat da jiten

        Eta aldiz bestia

Berriaren erran nahiz erratzen.

Iaurtzen du hamar lekutan;

       Arraultze baten tokian

       Hirur ditu ezarten.

       Gauza hor ezta egoiten;

Beste emazte batek behariala,

Ahapetik lau errun tiela

              Du erraiten.

       Eta nola ere ahoz aho

       Berria jin beitzen handiago,

       Arraxa beno lehen

       Errana izan zen

       Ghizon hark ziela errun

        Arraultze berehun.

       22

HAXERIA ETA MAHAXAK

       Haxeri bat naphatarra (*),

       Bestek diote laphurtarra,

       Mahaxte bat ikhussirik,

       Mahaxak ziren honturik,

       Asseren zela gogo honez

       Erran zuen mahax hoiez.

Bena molkoak etziotzan atzaman.

Berdeghi dituk orano, zuen erran,

       Honak dituk muthil zarren.

       Arrankuratzez hobe zuena eghinen?

       23

ARZAIÑA ETA HAREN ARREZ SALDOA

       —Zer! bethi menx dutek

       Zonbait ene arrez saldotik?

       Hoien kontatzez eztuket

       Sekulan nik probexurik?

       Oxoak deitazta janen!

       Elgarreki mila ziren

Eta eramaitera utzi dute Marroa,

       Marro, ene ahari gaizoa!

       Jarraikiten zaitadan

       Oghi poxibaten, hirian,

       Jarraiki zatien mundu bazterriala!

Jiten zen lasterrez en xurulala:

       Hurruntik senditzen nundian.

              Ai ene Marroa,

              Ahari gaizoa!

Ghillen, elhe hoiek erran tienian,

Bere Marroaren ohizpena

       Ezarririk bihotzian barna,

       Arres orrori da minzatzen.

       Ahariak, anxiak, axuriak

       Loxa ez izatez ditu othoitzen,

Erraiten derelarik haien ikhustiak,

       Junto badira egoiten,

       Oxoak dituela izituren.

       Harriak bezala egoiteko

       Bat bakoixak eghiten du boto.

       Nahi dugu, zioten, itho

              Behala, Marroa

              Jan deikun oxoa.

       Bakoitxak buriaren gaineti

        Zin eghin zien gogoti.

       Ghillenek hoier zien sinhexi

       Eman ere bai besta berri.

       Bena arraxa beno lehen

       Gauzak gaizki itzuli ziren.

              Oxo bat agherturik,

Arrez soldoak laster du eghiten.

       Aghertu ezten oxorik

Haren itzala baizik etzen.

              Minza zite genter,

              Bihotzik eztiener,

Hanitz deizie hitzemanen.

       Bena perill txipienian

Dizie bihotza galduren;

       Eta zure erranian

       Ez fidaturen.

       24

OXOAK ETA ARDIAK

Mila eta zenbait urtheren burian

Oxoek ardienkin bake eghin zian;

              Arauz bi alderdien

              Probetxia beitzen,

       Oxoek jaten bazuten

       Ardi herratiak,

Arzaiñek zuten eghiten

       Oxo larruz arropak.

       Batek libertaterik

Etzuten bazkatzeko,

Ez bestek tenorerik

       Odol ixurtzeko.

       Loxaekilan ziren

Bere honaz gozatzen.

Eghin zuzten beraz bakiak,

Elgarri ere eman ordariak.

Bere humeak ardier

Eman zuzten oxoek,

Txakurrak aldiz oxoer

Eman zuzten ardiek.

       Arteko hartuek

Eghin zuzten kanbio hoiek.

Denbora llaburen barnen

Oxo humeak handitu ziren.

Egun batez, hurrun koraleti

       Zielarik arzaiñak,

       Axuri ghizenenak

Hilik, oxoak olharen ondoti

Lasterrez doatza oïhanen barna ,

Ahoan harturik nork bere jana.

       Lan horen berriak

       Oxo aiten beharriak

Enzun zutien. Hoien hitzemanian

Txakurrak lo ziren; Gauaren erdian,

       Senditu gabetarik,

              Ithorik,

Laurdenkaturik izan ziren.

Bakhoitx bat ezkapi ez umen zen.

       Ikhusten dugu hemen

       Gaiztoer gherla emaitia

       Zenbat bethi hon den.

       Gauza hona da bakia,

       Bena zer eghiten ahal du

       Exaiak hitzik ezpa du?

       25

OXOA ETA ZIKOINA

Oxoek ahutzetaz dute jaten.

Oxo batek bestaliar joanik

Hain lasterreghi jan zuen,

Holaxet dut enzunik,

Zoin kasik galdu beitziren bizia:

Ezur bat egon zaikon baratia

Estariaren erdian.

Iruski ordu berian,

Igaran zen hurbiletik

Zikoina lepho luzia.

Oxoak etzion erran hitzik.

Besoaz eghiten do keinia

Jin dadin haregana.

Zikoina behala jina

Barber lanian da hasten;

Ezurra bortxaz idokiten,

Eta lan saria galthatzen.

       —Lan saria,

       Ene maitia?

Erraiten dero oxoak,

Erakusten tiolarik hortzak.

Arauz erri duzu eghiten

Eta nitaz zira trufazen.

Ezta aski ossorik

Zure lephoaren jalkitzia

Ene tzunzur erditik?

Zootza, bekaiztia zia.

Sekulan ene aztaparriala,

Othoi, errort etzitiela.

       26

HAXERIA ETA ZIKOINA

Haxeri jaunak behin

Beghiatu zien berekin

Zikoina barazkaitako;

Guti, guti zuten jateko.

Jaunak bere apairuko

Moillia mehe bat zien;

Eskele ghisan zen bizitzen.

Gathulu zabal baten barnen

Moillia hori ezari zien.

Zikoinak bere mosko luziaz

Txortik atzaman etzioan:

Koki txarrak bere mihiaz

Oro xiflatu zian.

Falsukeria hortzaz mendekatzeko

Zikoinak barazkaita du kumitatzen.

—Gogo honez, derio erraiten

Haxeriak; ene adixkidentako

       Bethi nuzu lehian.

Egun eta oren erranian,

Badoa lasterka zikoinaren etxera.

Edireiten du etxe hori ederra,

       Eta barazkaria

       Ezin hobeki erria.

       Gosia zien handia,

Gose menx ezpeita haxeria.

Araghi ussainak plazer zeion eghiten,

Hona zela zeion iduritzen.

Apairia izan zen zerbitzatia

Unzi lepho luze batetan;

Zikoinaren moskoa han

Doidoia zen sartzen.

Haxeri horrek zien

Lodixeghi sudurra.

       Ixil ixila itzuli zen

       Barurik bere etxera;

       Ahalketurik oillo batek

Atzaman balu bezala;

Ezaririk sabel pian buztana

       Beharriak aldiz behera.

Falsia, hau hire duk izkribatia;

       Igurikak bethi ordaria.

       27

OXOA, AHUNZA ETA AHUINIA

Ahunzak errapiaren betatzera

Joaitian, eta belhar fresk jatera,

Bortha zerratu zien klisketian;

Eta bere ahuiniari erran zian:

Eztezazula zabalt athia,

Ezpaduzu galdu nahi bizia;

Ezpalin badeizie erraiten:

Belhar oxo da ikhustera jiten.

Holaxet minzo delarik

Oxo bat igaraiten da hantik,

Elhe hoiek ditu enzuten

Eta gogoan etxekiten.

Ahunzak, uste duzun bezala,

Etzakien oxoa han zela.

Ahunza joan dela ikhussi duenian,

Bere botza kanbiatzen du

Eta bere oïhu falsian

Marrakeghitez erraiten du:

Bortha zabal zazu, belhar oxo da.

Uste zien sarthuren zela behala.

Ahuiniak bortha xiloti so du eghiten,

       Eta behala erraiten:

       Erakutx zazu besso xuria,

       Bestelaz ene athia

Eztuzu zurezat zabalturen.

       Besso xuria oxoen

       Gauza arraoa duzu.

Hitz hoiez oxoa espantaturik

Jin bezala joaiten duzu.

Ahuiniak lukia oraï bizirik

       Fidatu izan baliz oxoak

       Enzun zutien hitzer?

       Jakin zazie, haurrak,

       Hobe dela bi segurtater

       Bati beno fidatzia.

Sobera gauza hortan ezta galdia.

       28

ZAMARIA ORKATZAZ MENDEKATU NAHIAN

Sekulaz gheroz zamaria

Ghizonaren ezta sorthia.

Ghizona ziz bizi zenian

Astoak, mandoak, oihanian

       Ziradien

       Egoiten;

Eta etzen agheri, oraï bezala,

Hainbeste basto, hainbeste zela,

Ez gherlako hainbeste trastu;

Hainbeste karroxa; hainbeste apairu

       Ghizonek ezuten eghiten.

       Denbora hartan arren

       Zamaria hitzkatu zen

       Orkatz zalhu bateki.

       Ghizonaren medioareki

Lasterrez atzamanen diela

Uste ukeiten du behala.

       Ghizona gana badoa,

       Emaiten derio ahoa,

Kabasturia ezar ahal dizon.

Ghizona bizkarriala igaran zeion,

Eta etzeron eman thaik

Orkatza ikhus artino hilik.

       Ordian zamariak

              Eskerrak

Ghizonari dutu emaiten,

Bai eta hari erraiten:

Zure zerbitzaria nuzu:

Ene mendietarat banoazu.

Ez, jauna, ez, dio ghizonak,

Hobe duzu hemen egoitia,

Ezagutzen tit zure indarrak;

Zure dukezu gure etxia.

Egun oroz izanen zia assian;

Belharra dukezu bethi sabel pian.

Ai! ai! zertako da assia

Galzen bada libertatia!!

Zamariak beranteghi ikhussi zin

Astokeria bat ziela eghin.

Haren barrukia eghinik zen

Zointan egon behar beitzien.

Hil zen bere barrukian.

Zuhurki eghin zukian

Oghen txipi baten barkatzez.

Zer nahi plazer izatez

Mendekatzian, karioeghi da

Plazera, eman behar bada

       Libertatia,

Hontarzun handia.

       29

ARRAIN TXIPIA ETA ARANZARIA

Arrain txipia da handituren

Jinkoak badu bizierazten:

Ordartino haren uztia

Erzokeria da handia,

Zeren haren atzamaitia

Ezpeita gauza segurtatia.

Aranzari batek bere saretan

Arraintto bat ziren atzaman:

Txipia beno handiago etzen.

Orok saldo dute eghiten,

Erraiten du ghizonak.

Azia etzaut gaizki jiten,

Eghinen tut apairu honak;

Ezar dezagun ihian.

Arrain, gaixoak bere mihian,

Erraiten derio nigarrez

Eta ere hasperenez:

Nitzaz zer eghin ahal diozu?

Ahutzetatto baten hon enuzu.

Utzi nezazu handitzera;

Jinen zizaizt ordin atzamaitera,

Eta naizu salduren

Diru parasta baten:

Behar zinuke ehun ni bezalako

Apairu baten egun eghiteko.

       Zer apairu orano?

       Deusik elikezu balio.

       —Deusik balio elukia?

Erraiten dero aranzariak,

Hanbat gaixto! adixkidia:

Igurikatzen zutu zartaghinak

       Gure etxen.

Deusik eztuzu irabaziren

Minzatzez eta zer nahi erraitez;

Janen zitugu gaur gure hortzez.

Biga izanen tuk beno,

Baten etxekitzia hobe duzu;

       Holaxet oraï artino

       Ikhassia izan nuzu.

       Bata bezain segur

Bestia eztela nuzu beldur.

       30

HAXERI BUZTAN MUTZA

Haxeri bat amarrutxienetarik,

Oillo jale handienetarik,

Haxeri ussaina

Lekoala senditzen ziena,

Zephoan atzamanik

       Izan zen.

Ahal bezala eskapi zen;

Buztana han utzirik.

Hurruntu zen botzik,

Ahalkia beghian

Gaixtokeria gogoan.

Haxeriak zielarik

Egunbatez saldoturik,

Holaxet da laguner minzatzen,

Sudurra derielarik erakhusten:

Ghibeleko haxe honez

Zer dugu eghiten?

Jaunak, gure buztanez

Ditugu bidiak xaxatzen.

Buztanak mutz ditzagun

Orok berehala egun;

Ghirate arhinago

Baita eigerrago.

Zure konseillia,

Ene adixkidia,

Erraiten dero lagun batek,

Hanitz hon duzu;

Bena ene lagun hoiek,

Utzuli nahi baduzu,

Badakikezie zuri zer erran.

Karkaillaz oro ordian

Hasten dira lagunak;

Eta buztan llaburrak

Ahoa eztu idoki gheroztik,

Ikhussirik nihork ezuela nahi

              Sinhexi.

       31

AXOA ETA HAREN BI NESKATOAK

Axo batek bi neskato bazutien

Irule hobenetarik ziradien.

Axoaren lan handiena

Zen haier ematia lana.

Arghia beno lehenago

       Murkuillak,

       Ardatzak

Zoin beno lasterago,

       Egun oroz lanian

       Parrastaz ari zian.

Iguzkia jaiki gabetarik,

Oillarra kukurukuz hassirik,

       Axoa zen iratzartzen.

       Oheti jauzi eghinik,

       Axotto hau, bilauzirik,

Lasterrez, aurthoxik zen joaiten,

       Kanderabat eskian,

       Khexia belarrian,

       Neskatoen ohera

       Haien jaikeraztera.

       Neskato hoiek loian

       Gogo honez zaudian.

       Axoaren botziala

       Pizten zeien odola.

       Batak beghia zabalturik,

       Bestiak bessoa hedaturik,

       Bere hortzen artian zuten

              Erraiten:

       «Oillar debria!

       »Galduren duk bizia!»

       Erran zuten bezala

       Jakinzak, irakurzalia,

       Buhurtu zutela

       Oillarari lephoa.

       Zer zen haien gogoa!

       Zoinen tontoak ziren!!

       Etzen hobetu haien zorthia,

       Nahi bada galdu zuen

       Oillarak bere bizia.

       Axoa gauaren erdian,

       Bere zankoen gainian,

       Harat, honat dabila;

       Galdu zuen izkila.

       Zer nahi tenorez jaikirik,

Beldurez orena zen igaranik,

       Bere etxe guzia

       Goiti behera zuen ezarten,

Eta neskatoak oïhuz jaikirazten.

       Hola hola, hanitz aldiz,

Eghiteko gaixtotik jalki nahiz

Eghitekoa dugu txartzen,

Ghihauren putzian ghira ithotzen.

Gure faltaz erorten ghira

       Mandotik astora.

       32

ZAMARIA ETA OXOA

Aize ephelen hasperenak

Urterazirik elhurrak,

Belharra mendietan

Sortzen zen denboran,

Oxo batek ikhussi zuen,

Beghi honak zituen,

Hurrunti, zaldi bat sorhoan,

Ezarririk baska berrian.

Ikhuste horek derio bihotza alxatzen

Bai eta ere indar honik emaiten.

              Zer ihizia!

Bere gogoan du erraiten;

Balin bahintz aharia,

Laster hinzate enia.

Bena abill denak hai ukenen,

Abill nuk arren ni izanen.

Hola minzo delarik,

Urhaxez urhax da jiten;

Eskoletarik heltu dela du erraiten,

Barbergoa han ikhassirik;

Belharren indarrak ezaguturik,

       Eritarzun guziak

       Dutiela sendorazten;

       Eta jaun zaldiak

Bere mina ezpadu gordatzen,

Sendoturen diela ezdeus baten;

Kabasturu gaberik zeren

       Sorhoan bazkatzia

       Eritarzun handi baten

       Beitzen iduria.

—Aztalian dit itzemin bat,

Erraiten dero zaldiak.

—Ene semia, badakiat,

       Erraiten do oxoak,

Min gaixtoagorik eztela;

Hanitz gaizki duk hire aztala:

Zamari jaunen barbera

Ni nuk. Jar adi goiti behera.

Eria falsu horek jan nahi zien.

Bestiak ere falsukeria ikhussi zien.

       Ostiko bighez hortzak

       Oxoari deitzo hausten

       Eta aldiz mathelak

Ber kolpiaz jauzerazten.

Onxa, dio oxoak tristerik,

Ezta oraï hemen barberik.

       Nork gure eztatia

Eghin dezagula; araghi jalia

              Ni nundian,

Araghi jale egon behar nian

       Barbertu gabetarik;

Enikia oraï menx hortzik.

       33

LABORARIA ETA HAREN SEMEAK

Lan eghizie,

Phena harzazie,

Emaile handia

Beita lur erabilia.

Laborari aberax batek

Hilzera zoela ikhussirik,

Jakin gabe nihorek,

Bere haurrak jinerazirik,

       Erran zeien;

Eztutuzie salduren

Askaziek utzi alhorrak.

Han gorderik dira hontarzunak;

Eztakit zoin lekutan,

       Bena bertan

Edirenen tuzie

Nahi batuzie:

Golde nabarrez

Batuzie itzulzen,

       Eta aitzurez

Barnaixka aitzurzen;

Ezpada ghelditzen tokirik

Ziren eskiek honki gaberik.

Aita hil zenian,

Seme hoiek alhorrian

Goizetik araxera lanian

Egun guziez ari zian.

Urthe azkena beno lehen

Alhorrek doble eman zuten.

Diru gorderik han etzen;

Bena aita zuhur izanzen

Bere semer erakhustez,

Alhorretan langhitez

Dirua zela bilzen,

Baita ere hontarzuna handitzen.

       34

MENDIA HAUR-MINETAN

Mendi bat haur minetan

       Orroaz ari zen.

Gentek orroa hoietan,

       Uste ukhen zuten

Mendiak sorthuren ziela

Parise bezalako hiri bat.

Zer ezari zien mundiala?

        Saguttobat.

Kontu hau gogoala bazait jiten,

Ikhusten dudala zait iduritzen

Espantotx bat zoinen erranak

Hanitz beitu hitzemaiten,

Eta zoinen lan eghinak

Aizetan beitira joaiten.

       35

OILLO URHE-ARAULTZE ERRULIA

Bekhaizteriak oro dutu galzen

       Oro nahiz irabazi.

       Eghia dudala erraiten

       Nahidut jakinerazi.

Ghizon batek oillo bat bazuen

       Zoinek goiz guziez,

       Bere kokodatzez,

       Erakhusten beitzuen

       Araultzia zuela errun.

       Errun zutien ber ehun,

       Oro urhezko araultziak.

       Ghizon bekhaiztiak

       Gogoan zuen izan

       Oilloak sabelian

Urhe zenda zonbait zuela.

Hontarzun horren lasterago

       Ukaiteko,

Oillo gaixoa hil zuela

Jakinzazu, adixkidia.

Bena zer izan zen haren dolia!

Sabela iauri ondoan,

Urherik etzeion ediren barnean;

Beste oilloak bezalako zen.

Ghizon horrek hontarzun berak galdu zuen.

       Zer lezione handia!!

Hanitz gente eskele jin dia

       Aberax nahiz izan

       Laster eta bertan.

       36

HARTZA ETA BI LAGUNAK

Bi mothikok, sakela huxik,

       Diru mengoaturik,

       Beren aizoari,

       Larru salzaliari,

       Hitzeman zuten

Hartz larru bat zeiotela salduren;

Nahi bada hartza oïhanetan

Orano bizirik zabilan:

Bainan egun gutitan,

Muthil hoiek erran zuten,

Zutela lahardekaturen.

Hartza ederra beitzen,

Larru horrez, aizoari erran zuten,

Diru hanitz zuela eghinen,

Eta aisa zela aberaxturen.

       Tratia akabirik,

       Larrua onghi saldurik,

       Hartzaren atzamaitera

       Muthilak doatza gora, behera,

              Mendiz mendi.

       Eghin zuten bide erdi

       Ikhusten dienian,

       Oïhan bazterrian,

       Hartza haien ganat jiten.

       Mothiko hoiek harriturik

       Dirade egoiten.

Bata, buria ez galdurik,

Zuhain bati gora da joaiten.

Bestia aldiz ixil, ixila,

       Harri hotz bat bezala,

       Ahozpez etzanik,

Izan baliz bezala hilik,

Ighitu gabe da egoiten;

Hatxik ere eztu hartzen.

Muthil horrek enzun beitzian,

Eztakit non, bena zenbait lekutan,

Khorpitz hil eta hax gabiak

Etziela hartzez honkitiak.

Jaun hartzak sinhexirik,

Asto batek bezala,

Ghizon hau onghi zela hilik,

Aztaparrez berehala

Harat, honat, du itzulzen;

Eta sudurraz senditzen

       Ghizonari ahotik

Jalkitzen zeionez haxik.

Hila da, harzak du erraiten,

Bai, ussain gaixtoa du emaiten;

       Hots hementik,

       Hau utzirik.

Oïhanian barna

Joan zen hartza.

Zuhainera igaran zen laguna,

Umen zuen bihotz hona,

Lasterrez eraixirik,

Laguna gana jinik,

O, zer gozoa! derio erraiten:

Eztuk minik ukhen

Loxeria baizik.

       Hartz larurik

       Eztughia?

       Errak eghia,

Zer zeia erraiten?

Behariala zeia minzatzen,

Aztaparraz hinduelarik itzulzen.

—Hau erran ditadak:

       Sekulan ghizonak

       Hartzaren larria

Eztiela behar saldu

       Hartzari bizia

Lehenik idoki ezpadu.

       37

BI ZORROAK

Jupiterrek egun batez eran zuen:

       Bizi dien guziak jin ditien

              Ene aitziniala.

Norbait ber izatiaz botz ezpada

       Loxarik gabe minza dadila;

       Sendoren dut haren mina.

Zato, zu, tximinoa, minza zaite lehenik;

       Eztuzu eghinen oghenik

              Zure laguner,

       Ez hoien edertarzuner.

Zure beghitartiaz zer duzu erraiten?

—Nik? deusik; eniza lau zankoz joaiten

       Beste hoiek bezala?

              Oraïdano bissaiak

Gaizkirik erran eztaut sekula.

       Bena ene anaie hartzak

              Zerbait behar luke galthatu.

              Sinhexi nahi banu,

              Eghineraziren eztu

              Bere moldia,

              Zeren beita itsusia.

       Hartza hurbilzen da ordian.

Arrankuraturen zela uste zunian?

Ez, ez; bere molde ederraz duzu laidatzen,

Eta elefantaz ghero minzatzen.

Edireiten diozu buztana llaburxka,

Beharriak aldiz luzeixka.

Elefanta ordian da huillantzen

Eta ghisa berian minzatzen.

Hari iduri zaiko balena anderia

       Soberaxet dela lodia.

Inhurriari kukusoa txipiño iduri ziozu;

Haren aldian mendi bat dela uste dizu.

Jupiterrek guziak ditizu igorten,

Batek bestez gaizki dielakoz erraiten.

Bena ertzo hoien artian gu ghinen handienak

Besteren menxak ikhusten tugu, ez aldiz guriak.

Gurezat ezti, besterenzat ozmin gutuzu.

Bi zorro nausi handiak ezari dikuzu;

       Bata ghibelian

       Bestia aitzinian.

Gure huxak ghibelekoan ditugu ezarten,

Besteren huxak aldiz aitzinekoan ekharten.

       38

ESNE SALZALIA ETA KOTXIA

       Maillaitak, kotxu bat burian

       Jaririk kapete gainian,

       Uste zuen lerratu gaberik

              Helturen zela

              Bai hiriala.

       Arhin, eta zaia llaburturik,

       Urhax handiz bazoen;

       Zeren ezari beitzuen,

              Arhinxago

              Izateko,

       Kotapeko meheak,

       Espartiña xotilak

       Gure esne salzaliak,

       Holaxet beztitiak,

       Gogoz kondatzen zuen

       Bere esne-kotxuaren

              Saria.

              Diria

       Zuen behala ezarten

       Ehun araultzetan,

       Oillo koroketan.

       Maillaitaren gogoak

       Edertzen tu gauzak.

       Botzturik berak zioan:

       Eghiaz, gure etxe aldian,

       Oilloen haztia,

       Hen handiraztia

       Date gauza ttipia.

       Haxeria xotil duken

       Ezpadein oilloz aski uzten

       Xerri baten erosteko.

       Urde honek ghizenzeko

       Behar diken zahi guti:

       Hartu beitut aski handi.

       Txino hori hik salzen badun,

       Urhe ederrik izanen dun

       Erosteko behi xahaldun baten.

       Xahala jauztekan

       Idi saldo erditan

       Diñagu guk ikhussiren.

       Maillaita hortan gainen

       Bera da jauziz hasten.

       Esnea lurrerat erortzen.

       Adio, xahala, behia,

       Araultziak eta urdia!

       Hontarzun hoien andria

       Hontarzuna lurrerat ixuririk,

       Beghiak nigarrez bustirik,

       Beldurreki makhilaren

       Ghizona gana joan zen.

       Buruz buru senharrari

       Esnearen eman zeion berri.

       Izan zen deithia

       Maillaita kotxia.

Nork gogoz eztutu bazterrak joiten?

Nork Espainian eztu jaureghi eghiten?

              Phettek, Manexek,

              Esne salzalek,

              Eta guziek,

       Zuhurrek, erghelek.

Bakoitxa, beghiak zabalik,

       Ametxez dago goizetik

       Arraxerano;

       Deus ghehiago

       Hoberik ezta mundian.

       Lurreko hontarzunian

       Igherika gabilade

       Guri beha baghirade.

              Bai, bai, guziak

              Dira guriak:

              Ohoriak

              Emastiak.

Eghiazki, nihau nizanian, azkhar niz,

Azkharagoer erran nahi dut bi hitz:

       Erreghe naute eghiten;

       Gentek nute maithatzen;

Khoroak turrustaz zitzaiztat jiten,

Bainan ni nihautan niza bai sartzen,

       Johane niz edireiten,

       Ni ninzan bezala lehen.

       39

ZAMARIA ETA ASTOA

       Bere beharretan

       Lur biribil hontan

Gure lagunak behar tugu,

Ahal oroz, bethi laguntu.

Hire aizoa balin bada hilzen

Haxea higanat duk erortzen.

Asto bat bidez bide bazoen

Jaun-handi zaldi baten ondotik.

Bere karga pian leherturik,

Lasto-jalea inziriz ari zen.

Zaldiak arbalda xoila zuen.

Pixkañobat, zaldiari erraiten du,

Lagunt nazu zuk, ahal baduzu,

Bestela ni hilen nuzu

Heltu gabe hiriala.

Othoitzen zaitut oneski;

Haxe honen erdia bizkarriala

Ezaririk, zu ederki

Oraïno txosta zintazke.

Eztiat nahi, erraiten du zaldiak,

Eta eghiten uztar ostikoak;

Hi ordian phausa hintake.

Bere laguna ikhussi zuenian

Onghi hilik kargaren pian,

Oghen handi diat, erran zuen,

Eghiaz oraï diat ezagutzen.

Asto-zenaren haxea ordian

Ezarri zioten bizkarrian,

Larrua ere haxe gainian.

       40

ALHARGUNXA GAZTIA

Hil-herrialat nigar gaberik

Senhar bat eztaite joan.

Nigar erreka gainean

              Doelarik

Gaixoa dago ahatzerik.

Denbora hegaletan badoatza phenak

Ber hegaletan jiten aldiz plazerak.

       Egunkoaren beghia

       Eztu txazko alhargunxak;

       Elio segur ghizonak

       Sinhex dela ber emaztia.

Txaz ghizoner etzuen soik eghiten;

Egun beghi-kalduz ditu hurbileratzen.

Hau hasperenetan heiagoraz dago,

Bihotz-minak umen ditu handiago,

Eztela dio konsolaturen;

Ghezurrak ditu gordinki erraiten.

Ikhussiren dugu guk ghezur hoietan

Eghiak aurkitzen diren bai nolatan.

Andre ederbaten senharra

Bazoen beste mundurra.

Emaztik oïhuz zieion saihexeti:

Igurika nezak, jiten nuk hireki.

Bai, bai, ene arimak hegaltaz airian

Laguntu nahi dik hirea bidian.

Bena senharra ber bera da joaiten.

Andre ederrak zuen aita bat izaten:

Ghizon xotila, baita ere zuhurra,

Idortu ezpeitzeion turrusta nigarra.

              Azkeneko

              Hauraren

              Nigarren

              Xukatzeko

Hitz hoiek deitzo erraiten:

Sobera dun hik nigar eghiten,

Marraskek haite hanitz itsusten.

Nigarrez senharra eztun pizturen.

       Baditun biziak

       Utzitzan, utz hilak.

Eztinat nahi nik berehala

Nigarrak hitan itzul ditela

       Ezteizko denborala.

       Ni bainan utz nezan

       Zenbait egunetan

              Ekhartera

              Hire etxera

Senhar gazte, pollit, azkar eta eder bat;

Senhar zena hiren hik ghizon txirxillbat.

—Ez, ez, aita, ni enuzu ezkonduren,

Komentian nuzu behala sarthuren,

Alhargunxak erran zuen.

Alhabaren bihotz-minak

Beheratzea uzten tu aitak.

Hilabethe bat da holaxet joaiten.

       Bigarren hilabethian

       Etxeko hoiek lehian

Arroper, zaiari, bardin mothoari

Zerbait kanbiatzen oro dirade ari.

Arropa belzenak, zaia eder haiduru,

Edertarzunaren egon dite inguru.

       Joan ziren maitharzunek

       Hegaltaz bai ethorriek,

       Alhargunxa bihotzian,

       Lehengo thoki ederrian,

       Habiak eghin zituzten.

       Jostak, irriak jin ziren,

       Guziak bere thornian:

       Gauez, goizez, igherikan

       Gaztaroko ur epheletan

       Alhargunxa onghi zabilan.

       Aitak, oraï beldur gaberik

       Senhar maithatua zena ganik,

Hitzik alhabari etzon erraiten.

Non da beraz, deio honek galthatzen,

       Senhar gazte eta hona

       Zuk eni hitzemana?

       41

NEKEZALEA ETA SUGHEA

       Badio Esopek,

       Nekezalebatek

       Bere sorhoan,

       Negu denboran,

       Ibilten zelarik,

Sughe bat zurela ediren

       Elhur gainen

       Hedaturik.

Kharuntaturik, harriturik,

Hil hilik, bai ere ezinturik,

Oren laurden baten

       Bizirik etzuen.

Ghizon horrek du eraikiten,

Bere etxerat eramaiten.

       Jakin etzuen, ez,

       Zer zukien

       Sari ukhenen.

       Sut ondoan ezartez,

       Onghi beroturik

       Alderdi batetik,

       Bai eta bestetik,

Sughea du pitzerazten.

Beroa duelarik senditzen

       Hil hotz sughek

       Buria du alxatzen;

       Haren huiztuak

       Etxea bethatzen.

       Sughea khexuturik,

       Inguru bat eghinik,

       Bere honkieghiliari

       Bizia eman dionari

       Beghitartiala jauzi

       Zaiko bai nahi.

       Debru eskergabia,

       Hori da bai ene saria?

       Nekezaleak du erraiten,

       Igurikak, haut nik hilen.

       Bere khexian,

       Ordu berian,

       Aizkora harturik,

       Hartaz sughea jorik,

Bi colpuz hirur sughe ditu eghiten.

Buria, khorpitza eta buztana

Jauziz, lothu nahiz elgargana,

Berehala dirade hasten;

Bainan eztira ez josten.

Hon da honghile izatia;

Norenzat? hor da hor puntia.

Bethi danik eskergabiak

Izan tu urhenze txarrak.

       42

IHIZIAK IZURRIAZ ERI

              Min tzar bat, izigarria,

              Zeru-khexuk igorria,

       Lurreko gaiztokerien zehatzeko,

       Izurria (bere izenaz deitzeko)

       Aberaxzale Iferniaren,

       Ihizier gherla ari zen eghiten.

       Hilzen etziren ez guziak;

       Bainan oro ziren honkitiak

              Bat etzen agheririk

              Bizi nahi zuenik;

              Etzen ez, jaki honik

              Haiek gutiziaturik.

       Oxoak, haxeriak etziren

       Janhari beha nihon egoiten;

       Urzo-aphalak hegaletan

       Elgar ganik hurrun zoatzan.

              Adio amodioak

              Eta boztarioak.

       Lehoak konseilua bildurik

       Erran zeion: egun uste dut nik,

              Adixkide maitiak,

              Min hau honat zeruak

              Utzi duela jitera

              Gure oghenen ikhuztera.

       Gaixtoena gutan denik hil dadila

       Zeruaren emarazteko behala.

              Heldu bada gu guziak

              Ordin ghirate sendotiak.

Zaharrek diote, izurri denboran,

Besterenzat norbait hil dela batzutan.

       Ezkitiren gu beraz engana,

       Soghin dezagun bihotzin barna.

       Gossiaren nik ja hilzeko

       Xikiro hanitz dizit erho.

       Eni zer oghen eghin zeiten!

              Oghenik batere.

              Zenbait alditan ere

Arzain araghi ari izan niz jaten.

              Behar bada arren

              Besterenzat ni niz hilen.

       Bena, nik uste dut, behala

       Bakoitxak behar lukiela

              Bere bihotza ikhertu,

              Nik eghin dudan bezala.

       Bakoitxak nahi izan behar du

              Xuxenki hil dadila

              Oghenxuenik nor dena.

              —Jauna, dio haxeriak,

              Erreghe honeghi zira;

              Zure erreligioniak

       Eghiten zitu xuxen sobera.

              Zer! ahari jatea,

              Gente gaixto eta astotik,

              Oghen handia deia?

       Ez, ez, eghin zinuzten, jauna

              Ohorerik handiena

              Haien karraskatzian

              Zure hortzen artian.

Arzaiñak aldiz, ahal diot erran,

Gaizki handienak merexi zutian,

       Zeren beitzen gente hoietarik

       Ihizietan botere duenetarik.

       Hola zen haxeria minzatu.

       Lauzenkariek zuten laidatu.

       Loxak etzutien utzi hartzaren,

              Tigroaren eta ghehienen

              Oghen handien ikhertzera.

              Bakoitxaren erranera,

              Aharrari guziak,

              Baita ere txakurrak

              Ziren saintuñoak.

       Astoa jin zen bere thornian

              Eta erran zian:

       Orhoit niz aphez-sorho batetik

       Urhaxez urhax nindoelarik,

       Gossiak, belhar freskak,

       Eta arauz debru arimak

              Nahierazirik,

       Sorho hartako belharetik

       Mihitaño bat muztu nuela nik.

       Enuen dretxorik hortako,

       Eghiaren hemen erraiteko.

       Hitz hoietan guziak astoari

       Oghen emaiten dirade ari.

       Oxoak elhestan ikhassirik

       Animale madarikatutik,

       Ilhe menx, hasteridun hortarik

       Min guziak ziretzela jiten,

              Hasten da erraiten;

              Eta gheroz hilari

              Behar zutela igori.

              Astoaren oghenñiak

       Merexitu zituen urkabiak.

              Oi, besteren

              Belhararen

       Jatea, zer gaizki handia!

       Hilziak berak gaixtokeria

       Ziokan phaka doidoia.

              Astoari onghi

              Zioten erakutxi.

Azkhar edo flaku hizaten bezala

              Jakinzak, adixkidia,

              Hau duk gure izatia,

Khortian xuri edo beltz eghinen hutela.

       43

ARATHOIN MUNDIA UTZI DUENA

Goixtiarrek bere kondu zaharretan

Diote arathoin bat, hemenko lanetan

              Akhiturik,

       Olanda gazna batetan

               Sarturik,

Hurruntu zela lurko heroxetarik.

       Barnaixka zen karbea

       Inguru guzian hedatua.

       Gure ermita berriak

       Han zituen janhariak.

       Eghin zuen azkenian

       Hainbeste, zankoez

              Eta hortzez,

       Zoin, egun gutiren barnian,

       Han ukan beitzutian

              Bizia

              Eta atherbia.

       Zer behar da ghehiago?

              Lodi zen

              Eta ghizen,

              Zerentako

Gainkoak bere honak beititu igorten

       Diener Jeinkotiartzen.

Egun batez Jeinkotiararen etxera

Arathoin-populu mezu eghiliak,

Amoinatto baten galthatzera,

Jin ziren. Ziradiren joailiak

              Arrotz-lurretara

              Sokorri txerkara,

Gathu armadatik beghiratzeko.

              Arathoin hiriko

               Atheak

              Ziren zerratuak.

              Bidian jarri ziren

              Bolsak hutsik,

       Zeren herria beitzen

       Hanitz praubeturik.

       Guti zuten galdeghiten;

       Lau edo bortz egunen barnen

       Segur zielakoz sokorriak

       Ziatiela juntatiak.

—Ene adixkidiak, deiote ermitak,

Lurreko gauzetan eztitut nik lanak.

Zertan mundiaz ahatzerik den gaixoak

       Sokorri ahal zestakete?

       Zer eghin ahal dezake,

       Othoitze baizik Jeinkoari

       Eman dezeizien sokorri?

       Uste dut haren gogo-minak

       Sendoturen tiela ziren gaitzak.

              Hitz hoiek erranik,

       Bere athea hersirik,

Saindu berria barnat joan zen.

Zure iduriala nortaz niz minzatzen,

Arathoin bekaiztiaz baniz aiphatzen?

              —Aphezaz?

       —Ez, bena bai kapuxiaz;

       Sinhexi nahi dut aphezak

       Emaile direla guziak.

       44

ILHAINXA ETA ERRESIÑOLA

              Ilhainxak,

              Ohoin handiak,

Loxeria bazterretan iauririk,

Herriko haurñoer oïhu eghinerazirik,

       Bere aztaparrez atzaman zuen

              Erresiñol bat,

              Udariko txoria.

       Hau biziaren galthatzen

        Zaio gaixoa hasten,

              Zerenzat

        Ezpeita janharia

        Ihizi soiñu eghilia.

—Othoi, enzun zazu zuk nere kantia:

Terearen erranen deizut nik istoria,

       Haren ere bai jaloskeria.

—Zer, Terea? ilhainxen janharia deia?

       —Ez, erreghe zuzun;

       Haren su garraz errerik

       Behin izan nunduzun.

               Nik

Kantaturen deizut kantore ederrena

Eghinen beiteizu plazer handiena;

       Ene kantiak guzier

       Eghiten dizu plazer eder.

—Zer, barur denari hire botz eigerraz

       Minzatzen hiza bai zinzinzki?

Galthatzen deio ilhainxak borthizki.

       —Erregher minzo nuzu, eghiazki.

—Erreghez izaten bahiz atzamanik,

Kanta itzok, kanta hire istoriak,

Erri eghinen dik jaun ilhainxak.

              Eztik beharririk

              Sabel gossiak.

       45

ZIA ETA KHUIA

       Jeinkoaren eghinak

       Onghi dirade sorthiak.

       Ibili gabe lur biribilian

       Lasterka eghia honen bilhan,

       Proba edireiten dut khuian.

       Hiritar batek ikhussirik

       Khuia hori zoin zen handia.

       Hanitz zuelarik zanko mehia

       Erran zuen: zer kaskotik

Igaran zaio, zer guzi eghiliari?

       Eghiazki, khuia honen

Gaizki eghin dik ezartez hemen.

              Nik, ene fedia,

              Ezarri nikia

       Txilinxau haritz hoien

              Adar batetarik.

Bai, holaxet onxa zukia ezarririk;

       Xuxenki beita erraiten:

              Nolako arbolia

              Halako fruitia.

              Garo, zer damua

       Hire ez izatez deithua

Gure aphezak alxatzen duenaren

              Konseilluara;

       Ordian gauza guziak

              Zitukia eghinak

              Hobekiago.

       Ene txinkerra beno handiago

              Ezten zi hau

              Zertako txilinxau

       Eztu ezarri toki hontan?

              Enganio handitan

       Izan duk Jaun Gainkoa;

              Soghin ghehiago

              Eta garoari iduriago

       Ziok handi dela enganioa.

       Gogo horrek gure ghizonari

       Emaiten zerolarik zer ari,

       Eztiote loik eghin ghizonek

       Nik bezain izpiritu dutenek,

              Du erraiten.

              Behala da joaiten

              Haritz pe batera

              Loghitera.

       Zi bat gaineti da erorten;

       Loghiliaren sudurra joiten.

       Garok iratzaririk,

       Eskua ahorpeghira eramanik,

       Bidarreko bizarretik

       Zia du idokiten.

       Sudur zapatiak

       Kanbirazi zeitzon hitzak.

       A! a! erraiten du,

Ene sudurrak odol ixortzen du!!

       Zer lizate beraz

       Zi hau, benturaz,

       Izan baliz khuia

       Zuhain hortarik eroria?

       Gainkoak eztik nahi izan,

       Arrazoin handi beitzian;

       Badakiat oraï zeren.

       Gainkoa gauza guzietan

       Zuelarik laidatzen,

       Garo etxerat joan zen.

       46

TXIMINOA ETA GATHUA

       Beiñat eta Raton, bata tximino

       Bestia gathu, ber jaurheghiko

       Ekoiliarak, ber nausiaren

              Ihiziak ziren;

       Bai ere gaizki eghilen

              Handienak.

       Etxean baziren gauzak

              Gastatiak,

       Aizoer etzaitien eman oghena,

       Beiñat beitzen ohoinen hobena;

       Ratonek aldiz bere aldetik

       Etzion eghin sagu amexik,

       Gaznari zelakoz amexez.

              Egun batez

Su-xokoan, gure ohoinek haux pian

Erratzen dituzte gazteinak ikhusten.

              Haien ebaxtian

       Lan hon bat zuten eghinen.

Ikhusten beitzuten probetxu doblia:

Bere hona eta besteren damia.

Beiñatek Ratoni dio: behar duk hik,

Anaie, eghin oraï lan eder bat;

Gazteina hoiek jalk itzak sutik.

Jeinkoak jinerazi banundu lurrerat

              Haux-petik

Gazteina idokizale, gazteiner

       Eman niok joku eder.

Behala ordian Ratonek eskuez

       Poilliki ighiturik su-hauxa,

       Bere erhien millikatzez,

Ebaxten du, bat, bi, hirur gazteina.

       Beiñatek ditu guziak iresten.

       Neskato bat da barnerat jiten:

              Adio ene jaunak.

              Ratonen gogoak

              Ez umen ziren botzak.

       Hola hola hanitz alditan,

       Txipienak besterenzat lanetan

               Ari ghira.

        Probexiak noren dira?

               Handienen,

               Ez txipienen.

       47

ZAPATAINA ETA DIRUDUNA

Zapatain bat goizetik araxera

Kantarrapikotxez ari zen.

       Haren ikhustez

       Eta enzutez

Handi zen plazera,

Botza beitziren erabilten

Ederki goiti behera.

Zuhurrak baino irusago zen.

Haren aizoak, diruz josiak

Kantu, ez loik etzuen eghiten,

Dirudun ghizon bat beitzen.

Behin ere arghi hastiak

Lo bazeion igorten,

Zapatainaren kantiak

Zuen iratzarerazten.

Gure dirudunak zuen galthatzen

Zeren merkatian loa etzen salzen,

Edaria eta janharia bezalak.

Kantazalia bere jaureghiala

              Du jinerazten

              Eta galthatzen:

              Errazu, ori,

              Jaun Gregori,

Urthean zenbat duzu irabazten?

       —Urthean! dio zapatainak,

       Nik eztit hola kontatzen

Ez eguna egun gainen ezarten;

       Aski dit, ene fedia,

Urthe buriaren atzamaitia:

Egun bakoitxak ditazut emaiten

              Bere oghia.

              —Erradazu beraz,

              Zer duzun egunaz

              Irabazten?

              —Behin ghehixago,

              Ghero gutixago.

Min handia, jauna, min handia

(Hori ezpaliz gure irabazia

Lukezu ederki sorthia)

Min handia bai, urthe egunak

Zeren diren laurdenkatiak.

Phestek ghitizie lehertzen

Batek bester oghen dizie eghiten;

       Eta bethi gure aphezak

       Saindu berri zenbaitez

       Kargatzen tizu goiz mezak.

       Dirudunak erri eghitez

       Zapatainaren hitz hoiez

       Erraiten do: nahi zitut egun

       Aberatx eghin. Ehun

       Lus hoiek hart zatzu,

       Behar orduko beghira zatzu.

       Zapatainak uste uken zien

       Lurrak ehun urthez eman zien

       Diru guzia zuela ikhusten.

       Bere etxerat da joaiten.

       Ezkaratz pian ditu gordatzen

       Dirua eta boztarioak.

              Adio kantiak:

       Guri phena emailiaren

              Irabaztian

       Botza galdu ziren;

       Etxetik loa zeion joan,

       Etxeliar jin zeitzon phenak,

       Aiherrak eta loxeriak.

       Diru beghiratzen cgunaz

       Ari zen, eta gauaz

Herotxik gathuek bazuten eghiten,

       Dirua zeioten ebasten.

       Ghizon gaixoak azkenian

       Iratzartzen etzenaren etxera

       Joan behar uken zian

              Erraitera:

Emadatzu ene kantuak eta loak,

       Eta hart zatzu zure lusak.

       48

GHIZON ZAHARRA ETA HIRUR MUTHIL GAZTIAK

       Ghizon zahar bat lantatzen,

Lautan-hogoi urthetan ari zen.

—Onxa orano etxe eghitia;

Baina adin hortan lantatzia

       Zer erzokeria handia!

       Zioten hirur muthil gaztek,

       Haren aizo lehenek.

       Jeinkoa! zer lan hortarik

       Izanen duzu probetxurik?

              Aitassoak beno

              Zaharrago

       Behar-zunuke izan.

       Zeren (behar-dugu erran)

       Beraz zure bizia

       Gherozko lanez da kargatia?

       Etzitela orhoit arren

       Leheneko lanez baizik;

       Utzatzu (onghi duzu eghinen)

       Esparanxa luziak

       Eta gogo handiak:

       Hoiek dituzu guriak.

       —Eztira ere zienak,

       Eraiten de ghizon xaharrak,

       Gauza berant jinak

        Llaburdu bizia;

        Zerentako hilzia

        Ziren egunez,

        Bai eta ere enez,

       Bardin beita txostatzen.

       Ziren orena eta enia

       Ber thokian dirade egoiten.

       Zoin gutarik zeru-arghiez

       Azkenik da gozaturen?

       Ehor mement batez

       Segur deia izaten?

       Ene haurren semeñoek

       Zor ditazkete itzal hoiek:

       Eztuzieia ghizon zuhurra

              Besteren

              Plazeren

       Utzi nahi lan ghitera?

Lan honek plazer deit egun eghiten.

Bihar, zenbait aldiz, ni niz gozaturen

Ene lanaz, eta ahal diot arguia

       Hanitz aldiz ikhus ziren

       Hil-herri zilo gainen.

       Zaharrak erran zien eghia:

       Hirur muthil hoietarik bata

       Itho zen zoelarik Ameriketa;

       Bestiak gherlan, aitzindaria

       Izan nahiz, galdu zien bizia;

       Hirur gharena erori zen

        Zahain batetarik

       Enpheltatzen ari zelarik.

Zaharrak nigarrez izkiribatu zuen,

       Haien kurutze gainean,

       Nik hemen dudana erran.

       49

ERZO BAT ETA ZUHUR BAT

       Erzo batek harrikalduka

       Lasterkatzen zuen zuhur bat.

       Honek itzulirik ghibelerat

       Erran zeion: adixkidia,

       Gauza eder duk eghiten;

       Harzak lus hau; ghehiagoren

Irabazteko aski behiz akitzen.

       Phena guziek irabazia

       Umen die merexitia.

Igaraiten den ghizon hori so eghik;

       Phakatzeko dirua badik.

       Igor itzok hire dohainak,

       Segur ditukek phakatiak.

       Irabaziaz killikaturik,

       Beste jaunari gure erhoa

       Ber ghizan eghitera badoa.

       Diruz etzen aldi hontan

       Hura phakatia izan.

       Muthil batek bertan jinik,

       Gure ghizona atzamanik,

       Onghi du azkamatzen,

       Baita ere zaflatzen.

Erreghen ondoan holako erzoak

       Badira, zure kostuz erri

       Eghinerazle nausiari.

       Hen ixilerazteko mathelak

       Diretzia hauxiren?

       Aski azkar menturaz

       Etzinate izanen;

       Igor itzatzu beraz

       Mendeka ahal daitienari.

       50

BI ADIXKIDIAK

       Bi adixkide Monomotapan

              Bizi ziren;

       Bataren gauza orotan

       Bestia ere nausi zen.

       Herri hartako adixkidiak

       Balio, umen tu, gurekoak.

       Gau batez bakoitxa lo zelarik,

       Ilhum piaz probetxatzia gatik,

       Adixkide bata ohetik jauzirik,

       Lasterrez lagunaren etxera

       Badoa, muthilen jaikiraztera.

       Loak etxe hartako atheak

              Berekatu zituen.

Oheko adixkidia espantaturik,

       Bere bolsa harturik,

       Bertan da armatzen

       Eta laguna ganat jinik

       Derio erraiten:

       Etzira hanbat ibilten

       Lo dutenian gendek eghiten;

       Eta uste dizit ghizon zirela,

Hobeki igaraiteko loko denbora.

       Jokian galdu zinukia

       Zure diru guzia?

       Ori ene bolsa.

Aharra zenbait izan baduzu,

              Onxa;

       Hotx, ezpatarekin nuzu.

       Ezta, derio adixkidiak

Gauza hoietarik bata ez bestia;

       Hortako ori ene eskerrak.

       Bena lo ninzalarik

Iduritu zitzaizt pixka bat tristia.

       Eghia zela uste ukenik

       Lasterrez honat jin nuzu;

       Madarikatu amex batek

              Ekarri nizu.

       Adixkide hetarik zoinek

       Hobeki zuen maithatzen?

Irakurzalia, zer zaik iduritzen?

       Gauzak balio dik jakitia.

       Eghiazko adixkidia

       Ala gauza eztia!

       Zure beharren ikhertzera

       Badoa zure bihotz erdira;

       Etzitu zu uzten

       Beharraren erraitera.

Amexak, ez deusak dizu loxerazten,

Adixkidia han denian zerbaiten.

A MONSIEUR

L'ABBÉ DASSANCE,

VICAIRE-GÉNÉRAL DE MONTPELLIER

Et Chanoine honoraire de Paris

              Monsieur L'Abbé,

       L'amour que vous professez pour les lettres, et notamment pour tout ce qui est écrit en langue basque, m'engage à vous dédier la traduction, en idiome euskarien, d'un choix de fables de l'un des plus beaux génies de la France.

       Le naturel, la simplicité, les graces et l'originalité animent les tableaux de La Fontaine. Si je ne les ai pas défigurés en les copiant, j'espère qu'ils pourront vous plaire.

       Votre suffrage, Monsieur l'Abbé, me garantira l'approbation de nos compatriotes, et celle des philologues curieux de scruter les secrets d'un idiome digne, par son antiquité et par sa conservation mystérieuse, de l'attention des savants.

       Je suis avec respect,

Monsieur l'Abbé,

Votre très humble et très

obéissant serviteur.

J.-B. ARCHU.

USKAL HERRIARI

Igorten dautzut, herri maitia,

Ghezurtto batzu, hau da eghia,

Zure haurren txostatzeko,

Menturaz hen skolatzeko.

       Txostatzia,

       Skolatzia

       Hanitz alditan

       Ber thokietan

       Egoten dia.